Esperanto en la dosieroj de Epstein

Tiun kritikon mi ofte aŭdas pri la angla, sed oni ja povas diri la precize saman pri Esperanto.

Mi ne estas bona ekzemplo, ĉar mi povas kompreni preskaŭ ĉiom en anglaj tekstoj, inkluzive akademiaj. Tio estas ĉar mi en mia junaĝo tre volis paroli la anglan, kaj ĉar mi treege ŝatis rigardi filmojn, mi rigardis tiom multe da holivudaĵoj ke mi ekpovis kompreni ĉiom eĉ sen subtekstoj (ne estas tradicio dubli filmojn en Svedio). Tial mi ankoraŭ, malgraŭ preskaŭ 10 jaroj da studado de Esperanto, esperimas min pli komforte en la angla ol en Esperanto. Mi parkere povas diri preskaŭ ĉion ajn en la angla, dum mi ankoraŭ devas serĉi bezonatajn vortojn en vortaroj de Esperanto.

La kialo estas, laŭ mi, ke dum la longaj jaroj oni aldonis tiom da vortoj kaj tiom da kvazaŭoficialaj reguloj en la lingvon ke ĝi efektive ne plu estas tiel facila, kiel asertas la propagando.

Tio ne estus problemo se oni povus ricevi pasivan lernadon per ekz. filmoj, muziko, komiksoj ktp, kiel oni povas en la angla. Sed Esperantujo ne eldonas tiom da tiuj, aparte ne kompare al lerniloj por komencantoj. Kiel peti kafon en Esperanto ĉiuj tuj lernas (same por la angla), sed oni devas ofte longe serĉi respondon pri pli malsimpla esprimo, kaj tio nur sencas por fervorulo kiel mi. Ne surprizus min, se la ĉefa problemo en Esperantujo ne estas eternaj komencantoj, sed eternaj mezniveluloj, ĉar tiel mankas rimedoj kaj oportunoj de pasiva lernado por tiuj.

La alia solvo estus, ke Esperanto montrus ĉiujn regulojn en si mem, ke oni simple ne devus konsili eksterlingvajn fontojn por kompreni iun vortosignifon aŭ esprimmanieron, sed pro la tradicio de la esperantistoj imiti ekzistantajn lingvojn (aparte la francan), tio ja ne eblas. Ne helpas ke tiom da lertuloj ankaŭ asertas ke iu persona gusto de esprimo estas ĝusta kaj la aliaj ne, kvankam ankaŭ ili bonus. Esence, la esperantistaro mem malsimpligis Esperanton tiel, ke ties originaj avantaĝoj estas nun nur teoriaj, ne efektivaj.

Mi aŭdacas veti, ke la sama homo, kiu havas problemon lerni la anglan ankaŭ havas problemon lerni Esperanton. Jes, ĝi estas pli facile lernebla ol la angla, sed ne tiom multe ke la homo kiu ne povas paroli la anglan povus perfekte kaj senpene esprimi sin en Esperanto. Oni nur devas viziti ĉian ajn retforumon por sperti kiom ofte homoj misesprimas sin en Esperanto, eĉ pri facilaj aferoj.

Kiam mi legas tekston de iu, kiu vere ŝatas uzi maloftajn vortojn, mi ne malofte devas ĉesi legi ĝin kaj kopii kaj alglui la tekston en Google Translate kaj peti ĝin traduki la tekston al la angla por ke mi povu finlegi.

Havi tiom da oportunoj pasive sperti la anglan treege helpas kiam oni volas lerni ĝin. Mi ne estas aparte talenta pri lingvoj. Mi male konsideras min meznivela. Estas multaj svedoj el mia generacio kiuj parolas samnivele aŭ pli bone ol mi.

Sed tio ne estas kion mi celas diri. La pli interesa demando estas, kial mia lernado de Esperanto estas tiel penoplena? Ĉu ne Esperanto estas TIEL pli facila ke ĉiu ajn povas lerni ĝin post nur iom da tempo? Tio evidente ne pravas. Aŭ mi estas aparte stulta, aŭ Esperanto ne estas tiel facila en la efektivo. Almenaŭ ne tiel facila, ke oni povas aserti ke iu, kiu ne bone povas lerni la anglan povas “ho tiel glate kaj rapide lerni Esperanton”.

Mi jam listigis miajn konkludojn kial Esperanto ne estas tiel facila supre. Tro da vortoj kaj tro la kvazaŭoficialaj reguloj, kiuj tute sennecese malsimpligas la lingvon, farante Esperanton ne facila lingvo, sed nur iom pli facila, kaj tio ja ne sufiĉas por homoj, kiuj serĉas alternativon al la angla.

Mi konsentas, ke oni povas esprimi sin bonege per pli-malpli nur la fundamentaj vortoj. Tio tamen nur helpas se la lingvanoj esprimas sin tiel. Lernantoj imitas la lertulojn, ĉar ili ne scias, kio estas lernenda kaj kio ne. Se ne eĉ la lertuloj emas simpligi sian lingvouzon, kial novaj parolantoj tiel faru, aŭ eĉ sciu ke oni tion eĉ povas fari.

Esperanto estas tre krepova lingvo, tial mi ankoraŭ ŝategas ĝin. Pri la popolrega parto, tio temas pli pri la politiko de la organizoj ol pri la lingvo mem.

Mi ne konsentas ke Esperanto fariĝis “tiel kompleksa kiel homa lingvo bezonas esti”. Estas la malo.

Mi pensas ke ni povas interkonsenti, ke Esperanto celas esti tiel facila kiel eble, dum ne perdi iom da riĉeco trovebla en aliaj lingvoj. Naturaj lingvoj enhavas multe da nenecesaĵoj por komunikado, tion neniu esperantoparolanto kontraŭas. Ŝajne, tamen, oni ne povas vidi la samon pri nia kara lingvo.

Ekz, vi mem uzis la vorton “kompleksa”. Kial vi ne diris “malsimpla”? “Simpla” troviĝas en la Fundamento, dum kompleksa ne. Kion tiu vorto donas al la lingvo, kiun “malsimpla” ne povas? Laŭ mi nenion. Kaj ni ankaŭ havas la vorton “komplika”, kiu esence signifas “ĝene malsimpla”. Kial oni bezonis tiun vorton? Kio estas malbona pri “ĝene malsimpla”? Unue oni devis lerni unu vorton. Nun oni devas lerni tri, kun la pli-malpli sama signifo. Kiel parolanto povas scii, kiun vorton oni uzu kiam, sen studado de la lingvo sammulte kiel de la angla?

Zamenhof celis la plej malgrandan vortaron kiel eble. Sed aliaj malŝatis la rezulton. Anstataŭ uzi la tre utilan vortkunigan sistemon, oni preferis krei novajn vortojn. Tial oni ne diras “flugveturi” sed “aviadi”. Kaj anstataŭ uzi ekzistan vorton, oni volis vorton pli similan al iu de alia lingvo. Tial ni havas la vorton “realo” apud “efektivo”. Oni ankaŭ volis eviti la “mal-“vortojn. Tial ni havas la vorton “kurta” apud “mallonga”. Kaj oni volis pli da nuancoj en pli mallongaj esprimoj/vortoj, kaj tial ni havas “kompleksa” anstataŭ “ĝene malsimpla”.

Resume, imitante aliajn lingvojn, la esperantistoj rekreis la samajn problemojn al Esperanto, kiujn ĝi estis elpensita por solvi!

Ĉu pro manko de memfido pri la logiko de la lingvo, ĉu pro lingva ŝovinismo, ĉu pro senkapa senzorgo, mi ne scias. La rezulto tamen estas lingvo, kiu devojaĝis tiel multe de la origina celo, ke mi apenaŭ povas konsenti, ke ĝi estas la pli bona alternativo de la angla en la nuna mondo. Tio tamen ne gravas, ĉar nun eĉ tiu, kiu tute ne parolas la anglan opinias ke la angla estas la internacia lingvo, malgraŭ niaj senĉesaj, ne-tute-pravaj asertoj pri la supereco de Esperanto.

Bone, sed en tiu okazo ni ĉesu nomi Esperanton “la plej facila lingvo” kaj en honesto nomu ĝin “iu mezfacila lingvo”.

Oni ne kredu kion AI asertas. Ili estas memagaj korektiloj, ne informomontriloj. Tial ili malĝustas tiel ofte, kaj tiel rimarkindege.

Mi komprenas kion vi celas, sed mi pensas ke vi maltrafas ion gravan.

Viaj ekzemploj estis la rezultoj de historiaj kialoj (la disfalo de GDR, la oleokrizo de 1973) kaj de teĥnologiaj evoluoj (ventoenergio kaj aŭtaj baterioj fariĝis efikaj kaj relative malmultekostaj). Neniu celis ke la aferoj evoluu tiel, kiel ili evoluis, sed tiel okazis. Oni ne povas montri historian ekzemplon kaj diri, ke tio pruvas ke io okazos en la estonto. Tion ni simple ne scias.

Ĉu Esperanto havas nul ŝancon sukcesi? Ne nul, ĉar kiel mi diris, ni simple ne scias la estonton. Sed mi dubas ke la ŝanco estas multe pli alta ol nul.

Ĉar esperantistoj batalas kontraŭ la evoluo de la mondo. La evoluo estas ja tre evidenta: la angla estas la internacia lingvo, eĉ inter tiuj, kiuj ne parolas ĝin, kaj la lasta estas tre grava rimarko, ĉar se eĉ tiuj, kiuj ne parolas ĝin konsentas ke ĝi tia estas, kiuj kuniĝos kun ni por kontraŭbatali tiun evoluon? Ni esence batalas solaj, per kiom da batalantoj? Jes, ekzistas aliaj kiuj ankaŭ batalas kontraŭ la angla, sed ne por Esperanto sed por iu alia lingvo. La cirkonstanco estas tre malfavora al ni.

Bing tradukas pli ol 100 lingvojn, kaj multaj el ili estas minoritataj lingvoj. Do mi treege dubas ke ĉi tio temas pri aparta utileco de Esperanto. Ili aldonis Esperanton ĉar tradukilo sen lingvoj estas malutila (sen konsidero de uzato), kaj Esperanto estas sufiĉe facile aldonebla. Bing, same kiel Google Translate, estas memaga sistemo, do ili ne bezonas multe da laborhoroj por aldoni Esperanton.

Sed la esperantistaro estas ŝajne tiel sintrompantema ke ili kredas ke ĉiu bagatelo estas la komenco de iu revolucio.

Antaŭ 6 jaroj aperis artikolo en LF pri la italia filmo La Insulo de la Rozoj, kaj ĝi ricevis dum tempo multe da atento en Esperantujo. Sed la filmo estas por tre malgranda publiko kaj tute ne temas pri Esperanto. Ĝi estas apenaŭ menciata (kiun rimarkis kelkaj). Sed se oni legas la respondon de multaj esperantistoj oni kvazaŭ havas la impreson ke la Fina Venko estas okazanta. Mi dubas ke tiu filmo skuetis la efektivon je eĉ unu milimetro.

Sed ĉar estas tiom malmulte da sukceso por Esperanto, ĉiu neniaĵo estas traktata kiel rimarkinda sukceseto. Se nia lingvo ne estus tiel malatentata, mi pensas ke vizitanto al nia komunumo vidus niajn sintrompadojn kaj konkludus ke ni estas frenezaj.

Vi ne malpravas, sed oni povas kompari Esperanton kun teorie pli facila Esperanto, kaj tiel la nuna ne estas la plej facila.

Tokipono estas pli facila en la senco, ke ĝi ne enhavas multe da vortoj nek gramatiko. Krom simplaj frazoj, esprimi sin en tiu lingvo estas tre malfacile, sed tio estas la celo de la lingvo, ne esti internacia lingvo.

Mi mem penas paroli en la kielo, kiel mi volas ke aliaj parolu ĝin. Nek mi faras tion perfekte, ĉar mi ankoraŭ lernas pri kiuj vortoj estas eviteblaj kaj kiuj ne. Mi tamen pensas, ke vi bone komprenas min.

Ne estas facila lingvo en la signifo, ke oni povas lerni ĝin en unu horo (kiel asertis Zamenhof pri Esperanto en la unua libro).

Sed oni ja povus havi la filozofion, ke oni povu mem ĝuste diveni la lingvo- kaj vortuzon nur sciante la bazajn regulojn. Tion Esperanto faras multe, sed ne ĉiam.

Ekz. jen la vorto superflua. Mi bone komprenas ĝin, ĉar ni diras la saman en la sveda. Sed kion pri ekz. japano? Tiu japano legas la vorton, kaj dividas ĝin al: super kaj flua. Io super io flua. Kion tio signifas?

Kaj jen la samsignifa vorto nenecesa. Ne kaj necesa. Mi tre dubas ke la sama japano havus problemo kompreni tiun vorton.

Tio estas pro la konfliktaj tencencoj miksi la filozofiojn de ”paroli laŭ la logiko de alia lingvo” kaj ”paroli laŭ la logiko de Esperanto”.

Por mi mem, mi tuj kaj bone komprenas la vortojn malsimpla, kompleksa kaj komplika, ĉar la unua estas facila kaj la aliaj du ekzistas ankaŭ en la sveda. Sed studante la japanan dum 7 jaroj, mi komprenas ke oni ne supozu, ke lerni novajn vortojn kun tute fremdaj signifoj estas bagatelo, nur ĉar mi mem bone komprenas la vortojn kompleksa kaj komplika eĉ sen malfermi vortaron. Estinte el la mala flanko, mi komprenas la senton, ne komprenante vorton, kaj la aliaj rigardas min kiel stulta infano. Ni ja komprenas ĉi tiun vorton bone, kial vi ne?

Se la solvo de la problemo ne estas utiligi la eblon simpligi la lingvon sen rompi la regulojn, sed diri al lernanto ke la malfacilaĵoj de Esperanto estas simple tiel, kiel la lingvo estas kaj estu, kial eĉ lernu la lingvon?

Mi neniam estriĝis pri la japana. Mi rezignis ellerni ĝin, kvankam mi parolas ĝin sufiĉe bone por fari min komprenata. Mia edzino estas japano, kaj ni parolas la japanan hejme, sed mia kapablo de la lingvo ne estas pli ol ie proksime de super meznivelo.

Sed (mal-)danke al la japana, multaj esprimoj, kiujn laŭ mi antaŭe estis logikaj kaj klaraj nun preskaŭ konfuzas min. Mi kredas ke tio estas unu kialo pro mia filozofio de Esperanto: ke ĝi estu laŭeble simpla, ĉar mia cerbo ne plu povas instinkte akcepti iun ajn dirkielon kiel “natura”.

Por mi, lerni la diferencon inter “ĝi” kaj “tio” estis malfacila, ĉar en la sveda oni uzas la saman vorton por ambaŭ.

Malsamaj partoj de la lingvo estas malfacilaj por malsamaj homoj. Tion oni simple devas akcepti lernante Esperanton. Mi tamen ja parolas pri aferoj eviteblaj.

Mi ne povas samsenti ke Esperanto, kiel lingvo, estas kontraŭrasisma fenomeno kiam oni devas kompreni tiom multe da eŭropalingvaj (kaj aparte francaj) esprimmanieroj por plene povi paroli kaj kompreni la lingvon.

Tio certe estas iu interpreto, sed ne la sola. Unu alia estas, ke fari Esperanton pli facila por certaj lingvoparolantoj (kiuj ofte aparternas al iu “raso”) kaj tiel malpli facila por aliaj. Tio ne devas esti intenca proceso. Sufiĉas ke oni iel sentas, ke iu lingvo estas pli altklasa ol la aliaj, kaj tial oni imitu ĝin.

Ĉu vi memoras la kverelon inter Zelinskijo kaj Trumpo kun Vanso? Ili facile povis malgrandigi Zelinskijon ĉar li kompreneble ne povas paroli la anglan same bone kiel ili. Mi legis pri similaj okazoj kiam francaj esperantistoj riproĉis esperantistojn el aliaj mondpartoj ĉar ili parolas Esperanton “malelegante”, aŭ eĉ “malĝuste”, kvankam tiel ne estas, ĉar tiuj francoj opinias Esperanton kun multaj vortoj kaj dirkieloj el la franca la sola bona (fonto: La Bona Lingvo de Claude Piron, 1989).

Tio ne estas rasismo en la sama nivelo kiel razkapuloj kun naziismaj simboloj. Tute ne, sed ĝi estas rasismeto iasence pli danĝera, ĉar tia rasismeto estas kaŝata sub pravigoj ne rilataj al rasoj aŭ similaj, kaj tial kiam iu atentigas tion, tiu iu estas plej ofte atakata kiel malica troigisto.

Ne ĉar ili estas rasistoj – tute ne – mi ne akuzas iun ĉi tie aŭ aliloke esti rasisto, sed multaj simple ne pretas konsideri ke iu aspekto de siaj vivoj, eĉ tre malgranda kaj al si negrava aspekto, povas esti iel influita de rasismaj ideoj, nunaj aŭ antaŭaj ankoraŭ restantaj. Tio inkluzivas min, mi suspektas.

Kion mi celis diri, estas ke demandi al Esperantoparolantoj kiu lingvo estas la plej bona estas simile al viziti teoklubon kaj demandi ĉu oni preferas teon aŭ kafon, kaj konkludi ke la granda favoreco al teo montras ke teo estas pli bona ol kafo.

Do mi miskomprenis vin kaj mi petas pardonon.

Mi ne dubas ke iu, kiu studas Esperanton kaj alian lingvon same longe asertas ke tiu lernis Esperanton pli bone kaj pli rapide. Esperanto estas ja pli facila lingvo.

Sed ĉu ili estras la lingvon? Atingi certan nivelon de lingvo ĉiun povas fari, kaj tion, kion mi atakas estas la ideo, ke iu, kiu ne povas bone lerni la anglan povas rimarkeble rapide lerni estri Esperanton. Ke bonantagulon de la angla povas senpene diskuti pri Hegelo en Esperanto.